What the.. Vaticaans Concilie II?!

De Katholieke kerk oogt in onze westerse ogen vaak stug, zelfingenomen en ouderwets. Bovendien lijkt de katholieke kerk zich veel te veel met bijzaken bezig te houden in plaats van zich op zijn oorsprong te richten. Dat vanuit de documenten van het Tweede Vaticaans Concilie (ofwel Vaticanum II) echter een heel ander beeld spreekt is bij minder mensen bekend. Hieruit spreekt juist een boodschap van duidelijkheid over wie zij zelf is - het zichtbare lichaam van christus - en een houding van liefde en tolerantie naar de wereld om haar heen. Dat het hierbij niet zomaar om een paar documenten gaat wordt duidelijk zodra je gaat beseffen wat het Tweede Vaticaans Concilie is, namelijk een vergadering waarbij alle bisschoppen van over de gehele wereld het uiteindelijk eens zijn geworden. Het is dus wel degelijk de moeite waard om enige kennis te nemen van de uitkomsten van dit concilie alvorens een oordeel te vormen over de Katholieke Kerk. Dit artikel is bedoeld als eerste globale kennismaking, waarbij ik na een algemene bespreking ook nog een paar onderwerpen zal uitlichten.

Concilie?
Het Nederlandse woord concilie komt van het Latijse woord ‘concilium’ dat letterlijk ‘vergadering’ betekent. In de katholieke kerk is een concilie een wettelijke vergadering van bisschoppen om beslissingen te nemen in kerkelijke zaken. Dergelijke vergaderingen kunnen heel locaal, maar ook heel algemeen zijn. Het Tweede Vaticaans Concilie was een concilie van de hoogste vorm, namelijk een ‘oecumenisch concilie’. Oecumenisch wil hier zeggen: van de gehele bewoonde wereld, wat in de praktijk betekent dat alle bisschoppen ter wereld worden uitgenodigd en elk bisdom gerepresenteerd moet zijn. Verder moet de Paus, ofwel de bisschop van Rome, zijn gezag eraan verbinden en de bijeenroeping en de besluiten goedkeuren. Dit laatste is nodig aangezien de paus wordt gezien als opvolger van Petrus, die aangesteld is door Christus zelf om leiding te geven aan de kerk en daardoor de drager is van de volledige en hoogste macht in de Kerk. De Paus is ook degene die de onderwerpen vaststelt, het concilie voorzit en de besluiten goedkeurt. De besluiten van het oecumenisch concilie gelden voor de gehele katholieke kerk. In de geschiedenis van de Kerk zijn er al 21 van deze Oecumenische concilies geweest, die vaak gehouden zijn om duidelijkheid te scheppen over de leer en positie van de Kerk. Het Tweede Vaticaans Concilie is de laatste van deze reeks.

Vaticanum II?
Tot algemene verrassing van vriend en vijand riep Paus Johannes de 23e op 25 januari 1959 op tot het Tweede Vaticaans Concilie. Na twee wereldoorlogen en een emancipatie van de maatschappij streefde de Paus naar een vernieuwde kerkelijke wetgeving die beter aan de actuele omstandigheden was aangepast. Tijdens de openingsplechtigheid op 11 oktober 1962 waren 2540 katholieke bisschoppen uit alle werelddelen aanwezig. De Paus gebruikte de term ‘aggiornamento’ om aan te geven dat hij de kerk ‘bij de tijd‘ wou brengen. Modernisering van de Kerk was onontkoombaar en ook openheid naar de gehele wereld toe diende een kenmerk te worden van een gemoderniseerde Kerk. Dat werd uitgedrukt door de gebiedende beeldspraak om 'de ramen van de Kerk open te zetten voor de frisse lucht van buiten'. Daarom werden ook protestanten, orthodoxen en vertegenwoordigers van andere religies als waarnemers bij het concilie uitgenodigd. Ieder jaar kwamen ongeveer 2300 concilievaders bijeen van eind september tot begin december. Centraal stonden twee vragen. Ten eerste een herdefinitie van de kerk zelf in de tegenwoordige tijd met in het bijzonder de positie van de schrift, de liturgie, de leek en de bisschop. Ten tweede de relatie van de kerk met de wereld om haar heen met nadruk op zaken als andere christenen, andere religies en godsdienstvrijheid. Op 8 december 1965 werd het concilie afgesloten door paus Paulus VI, opvolger van de inmiddels overleden Johannes de 23e.

Het Resultaat?
De verschillende documenten die het resultaat waren van het Tweede Vaticaans Consilie, zijn onderverdeeld in drie verschillende groepen. Als eerste zijn er vier constituties - de belangrijkste documenten van het concilie - opgesteld, namelijk Lumen Gentium over de kerk, Dei Verbum over de goddelijke openbaring, Sacrosanctum Concilium over de liturgie en Gaudium et Spes over de verhouding tussen kerk en wereld. Constituties zijn wetgevende documenten in de meest plechtige vorm, gebruikt voor zeer belangrijke zaken. De term constitutie komt van het Latijnse woord ‘constitutio’, wat oorspronkelijk de term was voor een belangrijke wet die door de Romeinse Keizer was opgesteld. Het gebruik van deze term is door de kerk in stand gehouden.
De tweede groep documenten van het concilie bestaat uit een negental decreten. Decreet komt van het latijnse woord ‘decretum’ wat staat voor rechtsbesluit. In decreten worden praktische beslissingen genomen en regels gesteld. De decreten van het concilie werken thema’s uit die aan de orde zijn gekomen in het constitutie Lumen Gentium.
De laatste groep documenten bestaat uit drie korte teksten die verklaringen worden genoemd. In deze documenten geeft het concilie haar visie over verschillende onderwerpen zonder te pretenderen dat ze alle aspecten van deze thema’s heeft uitgewerkt, ze beperkt zich tot een standpunt. De verklaringen gaan over christelijke opvoeding, de houding van de kerk tegenover niet-christelijke godsdiensten en over godsdienstvrijheid.
De namen die aan de verschillende documenten zijn gegeven bestaan overigens uit de eerste twee woorden waarmee de documenten beginnen.

Lumen Gentium
Lumen Gentium behoort samen met Gaudium et Spes tot de twee belangrijkste en tevens grootste documenten van het concilie die samen de kern van het concilie weergeven. Lumen Gentium gaat vooral over het eerste hoofdonderwerp van het Concilie, namelijk de kerk. In acht verschillende hoofdstukken stelt de kerk zich als het ware voor aan de lezer waarbij zij in krachtige bewoordingen formuleert wie zij is, wat haar bestaansrecht is en wat haar doel is. In de eerste twee hoofdstukken definieert de constitutie de kerk, eerst in de bewoordingen van het mysterie en daarna in de vorm die zij op aarde heeft als het volk van God. Het derde en vierde hoofdstuk gaan over de structuur waaruit de kerk is opgebouwd, waarbij eerst vooral de bisschoppen als opvolgers van de apostelen worden besproken en de priesters en diakens als gedeeltelijke deelgenoten in dit ambt en daarna er een hoofdstuk specifiek over de leken volgt, wat uniek is voor dit concilie. De twee daarop volgende hoofdstukken gaan over de roeping die elk van de leden van het lichaam van christus heeft, waarbij er aparte aandacht is voor als eerste de algemene roeping en daarna de religieuze roeping in het bijzonder. Het document sluit af met twee hoofdstukken over de toekomst van de kerk door haar in het licht te beschouwen van het einde der tijden. In alle hoofdstukken laat de constitutie er geen enkele onduidelijkheid over bestaan wie er in het centrum staat van de antwoorden op al deze vragen, namelijk Christus. De kerk bestaat dankzij Christus, is op deze aarde beeld van het lichaam van Christus en beweegt zich richting Christus. Daarnaast bespreekt het document op een positieve manier wat de relatie van de katholieke kerk is met andere kerken. Zij spreekt waardering uit naar andere kerken en geloofsgemeenschappen, neemt de overeenkomsten als uitgangspunt en spreekt haar verlangen uit om opnieuw één te worden als kerk; om toe te werken naar eenheid in Christus, beantwoordend aan de wens van Christus.

Dei Verbum
Dei Verbum gaat, zoals de titel al impliceert, over de openbaring van God aan de mens. In dit document legt het concilie helder uit hoe de katholieke kerk kijkt naar hoe schrift en traditie zich tot elkaar verhouden en wat de rol van het leergezag is, waar eerder wel eens onduidelijkheid over bestond. De constitutie benadrukt uitdrukkelijk de belangrijke centrale rol van de Bijbel, de heilige schrift als woord van God. Zij legt echter daarbij uit dat deze niet los te zien is van de traditie, waarbij de traditie eigenlijk alles is wat we van God als openbaring hebben ontvangen. God heeft aan mensen zijn waarheden geopenbaard en daarna zijn deze pas op schrift gesteld. Daarbij houdt God ook niet op zijn waarheden te verkondigen aan mensen buiten de schrift om, al blijft de schrift de ziel van de theologie en de voedingsbodem voor de verkondiging. Het leergezag van de kerk interpreteert op haar beurt het overgeleverde en geschreven woord van God en staat daarbij niet boven het woord van God, maar dient het. Na deze uiteenzetting behandelt de constitutie verschillende onderdelen van de Heilige Schrift en nodigt zij uit tot samenwerking met niet-katholieke christenen voor het vertalen van de Schrift opdat zo veel mogelijk mensen deelgenoot mogen worden van Gods woord.

Sacrosanctum Concilium
Sacrosanctum Consilium gaat over de liturgie. Zij beschrijft deze, maar geeft ook richtlijnen aan voor vernieuwing. In de liturgie staat Christus centraal, liturgie is in feite synoniem aan de aanwezigheid van Christus, waarvan de eucharistie het hoogtepunt is. Daarnaast is Christus in de liturgie aanwezig in de overige sacramenten, in zijn Woord, in de priester en in het gebed van de kerk. Liturgie is de relatie met God, waarbij de mens God eert en God op Zijn beurt de mens heiligt. Het belang van de schrift binnen de liturgie wordt benadrukt en ook de actieve deelname van de gelovigen wordt extra onderstreept, aangezien de liturgie het hoogtepunt en de bron is van heel het kerkelijk leven. Met deze belangen als uitgangspunt stelt de constitutie richtlijnen op voor vernieuwing, waarbij er rijker uit de schrift wordt geput en de liturgie zodanig is opgebouwd dat de gelovigen ook actief kunnen deelnemen. Een onderdeel hiervan is het toestaan van de volkstaal. Onderwijs aan de gelovigen om zo meer betrokken en bewuster te kunnen deelnemen, wordt ook als belangrijk punt genoemd.

Gaudium et Spes
Gaudium et Spes is het tweede grote Conciliedocument en gaat voornamelijk over het tweede hoofdonderwerp, namelijk de huidige wereld en de rol van de kerk daarin. De constitutie richt zich met dit document tot de gehele mensheid van vandaag, waarbij ze haar wens te kennen geeft te willen meewerken aan oplossingen van problemen en vragen van deze tijd. De katholieke kerk stelt zich hierbij dienstbaar en bescheiden op en benadrukt een positieve toon, zonder echter de negatieve en de te verwerpen aspecten te vergeten. Centraal uitgangspunt in het hele document is de waardigheid van de menselijke persoon die absolute eerbied vraagt. De sterke nadruk op de gelijkwaardigheid van elk mens en de afwijzing van elke vorm van discriminatie komt dan ook elke keer opnieuw ter sprake. De constitutie is onderverdeeld in twee delen, waarbij zij in het eerste deel een beschrijving geeft van de kenmerken van de huidige tijd en de positie van de mens. De mens wordt beschreven als geschapen naar Gods beeld, maar verstrikt geraakt in zonde, wat staat voor vervreemding van God. Het gevolg is strijd en verlies van vrijheid waarbij de mens een slaaf van de zonde wordt. Met Gods genade kan de mens deze vrijheid terugkrijgen. In het tweede deel behandelt zij verschillende problemen en draagt zij oplossingen aan. Onderwerpen die worden besproken zijn het huwelijk en gezin, het belang van cultuur, de economie, de politiek en tenslotte de vrede in de wereld en het belang van de opbouw van een internationale gemeenschap, welke kan bijdragen aan internationale samenwerking en eenwording, waardoor dit doel kan worden bereikt.

De katholieke kerk en haar relatie met andere kerken
In het tweede hoofdstuk van Lumen Gentium verwoordt het concilie de relatie van de katholieke kerk met christus en van daaruit wordt ook haar relatie met andere kerken en geloofsgemeenschappen bekeken. De katholieke kerk is met deze constitutie aan de ene kant heel duidelijk over haar eigen waarde als omvattend het ware lichaam van christus, maar aan de andere kant toch heel positief over de relatie met andere kerken en kerkelijke gemeenschappen. De kerk wordt gezien als het lichaam van Christus, welke bestaat uit een zichtbare en een geestelijke werkelijkheid. Deze zijn beiden nodig, Christus zelf heeft de kerk als zichtbare gemeenschap ingesteld. Geest en lichaam zijn altijd samen belangrijk, het een dient het ander. Om een volledig lid te zijn van het geestelijk lichaam dien je lid te zijn van het zichtbare lichaam. Het document stelt heel duidelijk dat vanwege zonde, de uiterlijke katholieke kerk niet synoniem is aan het lichaam van Christus, maar dat het lichaam van Christus zich wel hier binnen bevindt. De constitutie verwoordt het met ‘De kerk is werkelijk heilig, omdat de Heer in haar woont en zij op mysterievolle wijze Hem tegenwoordig stelt. Tegelijkertijd moet zij gezuiverd worden omdat in haar schoot zondaars zijn.’ Door de katholieke kerk wordt de hoogste realisatie van het kerk zijn gedefinieerd door wezenlijke elementen, waarbij vooral de aanwezigheid van de sacramenten - en dan met name de eucharistie - en het apostolisch leiderschap belangrijk zijn. Voor de praktijk betekent het apostolisch leiderschap dat de kerkelijke leiders, de bisschoppen, qua handoplegging in een rechte lijn direct zijn terug te voeren als de rechtmatige opvolgers van de apostelen. Op deze gronden erkent de katholieke kerk naast zichzelf ook de orthodoxe kerk als volwaardig kerk. Bij de anglicaanse kerk ontbreekt echter de apostolische successie en bij de rest van de protestantse kerken ontbreekt ook de eucharistie. Daarom worden deze kerken niet als kerk aangeduid, maar als kerkelijke gemeenschappen. De constitutie richt zich echter niet op deze verschillen, maar erkent dat er in de kerken en geloofsgemeenschappen buiten de katholieke kerk elementen van de ware kerk aanwezig zijn en verheugt zich hierover. Met name het doopsel is een element dat alle christenen met elkaar verbindt. Ook delen we de liefde voor Gods woord en een leven vanuit de gaven van de Heilige Geest. Omdat Christus zich in deze elementen zelf bevindt en Hij gericht is op eenheid, zullen deze elementen zich ook weer richting de eenheid begeven. De katholieke kerk verlangt naar deze eenheid en streeft er naar om met alle christenen samen weer één kerk te vormen naar de wil van Christus. Zij nodigt niet-katholieken uit om terug te keren naar de moederkerk, maar erkent ook dat katholieken zich innerlijk moeten zuiveren en vernieuwen. De schuld aan de scheuringen ligt zowel bij niet-katholieken als bij katholieken.

Andere godsdiensten
Ook andere godsdiensten worden op een positieve manier benaderd. In de verklaring Nostra Aetate prijst en eerbiedigt het concilie al het goede in andere godsdiensten. Vooral de banden met het Joodse volk wordt genoemd en bevestigd en de Joodse wortels van het Christendom worden herhaalt. Ze verkondigt echter Christus aan allen, omdat Hij alleen de volheid van het godsdienstig leven kan geven. Het decreet eindigt met drie conclusies: gesprekken tussen christenen en anders gelovigen worden aangemoedigd; Joden mogen niet als verworpen door God worden voorgesteld, de kruisiging is namelijk door Joden van toen uitgevoerd, maar ook nog in onwetendheid; en de katholieke kerk betreurt en keurt verder elke vervolging tegen wie dan ook af, evenals haat en antisemitisme. Elke vorm van discriminatie wordt afgewezen, aangezien elk mens gelijk is en gelijke rechten heeft.

Vrijheid van godsdienst
In de verklaring Dignitatis humanae wordt de vrijheid van de mens benadrukt en uitgelegd. De mens is geschapen naar Gods beeld en gelijkenis en is geschapen met een vrije wil. Juist door deze vrijheid brengt de mens zijn geschapenheid naar Gods beeld tot uitdrukking. Door vrijheid is een keuze tot zonde helaas ook mogelijk, maar dit is de te accepteren consequentie. Ook Christus heeft de vrijheid van de mens altijd in ere gehouden. Men moet zelf kunnen kiezen voor het vervullen van Gods wil en daarom moet de mens volledig vrij zijn in godsdienstige aangelegenheden. Als een persoon hier niet volledig vrij in kan zijn wordt de waardigheid van de mens geschaad. Vrijheid beperkt zich niet alleen uit tot persoonlijke overtuiging, maar een mens moet ook vrij zijn om naar die overtuiging te handelen en te spreken, groeperingen te vormen en gezinnen te stichten. Dit alles echter wel binnen de morele grenzen, maar die morele grenzen gelden voor iedereen en toezicht hierop is een staatsaangelegenheid en niet een kerkelijke. Ook mogen ook andere geloven niet dwingend zijn in hun geloofsverkondiging, omdat ze anders zelf het fundamentele recht op vrijheid van keuze schenden. Op deze gronden neemt de katholieke kerk principieel afstand van de term staatskerk, omdat dit de godsdienstige vrijheid in de weg staat. Wel eist de katholieke kerk van andere volken en geloven ook zelf het recht om haar zending vrij te kunnen uitoefenen om naar Christus opdracht alle volkeren het evangelie te kunnen verkondigen.

Conclusie
Toen ik de documenten van het Vaticaans concilie ging bestuderen was ik zeer positief verrast over de algemene toon, houding, bewoordingen en stellinginnamen die de katholieke kerk gebruikte. Zelfs als katholiek heb ik mijn oordeel over de katholieke kerk bijgesteld ten positieve. Ik merk dat er vaak vooroordelen zijn over de katholieke kerk vanuit areligieuze of protestantse hoek, maar vanuit deze documenten blijkt opeens een geheel andere kerk dan verwacht zijn ware positieve gezicht te laten zien. Wat mij vooral opvalt is enerzijds de duidelijke christelijke fundering, waarbij Christus keer op keer centraal wordt gesteld, en anderzijds de officiële positieve houding van de katholieke kerk ten opzichte van andere kerken en religies. Bovendien vind ik de theologie over de mens zeer mooi verwoord waarmee eigenlijk een fundamentele basis wordt gelegd voor alle mensenrechten en moraal. Ook is de kerk allerminst vaag, maar brengt heel duidelijkheid naar de wereld over wie zij is. Zij staat positief tegenover iedereen, maar blijft tegelijkertijd ook iedereen Christus voorhouden. Met de tweeslag die in de documenten van het Vaticaans concilie te vinden is, met aan de ene kant de omschrijving van het kerk zijn en aan de andere kant de houding naar de wereld, ontdekte ik ook een verbondenheid met de fundamentele geboden van God: “heb God lief boven alles en je naaste als jezelf”. Helaas is er niet meer ruimte om nog meer onderwerpen van het concilie uit te lichten, aangezien ik al bij de vier kantjes ben geraakt die als een richtlijn aan dit verslag verbonden waren. Ik hoop echter dat de lezers van dit verslag ook iets van die positieve ontdekking hebben mogen meemaken en worden uitgedaagd om zich met een open houding verder te verdiepen in de theologie die de katholieke kerk te bieden heeft en positief verrast mogen worden. Leve de katholieke kerk!

Bronnen
Jan Hendriks (2006), ‘Vaticanum II en verder..’, Colomba
Stichting Ark (1995), ‘Constituties en decreten van het 2e Vaticaans oecumenisch concilie’,
Harm Pinkster (1998), ‘Woordenboek Latijn/Nederlands’, Amsterdam University Press
http://nl.wikipedia.org/wiki/Apostolische_constitutie
http://en.wikipedia.org/wiki/Apostolic_constitution
http://www.newadvent.org/cathen/04670a.htm
http://en.wikipedia.org/wiki/Decree
http://nl.wikipedia.org/wiki/Sacrosanctum_Concilium